Od czego zacząć rozszerzanie diety niemowlaka? Praktyczne wskazówki

Nie wiesz od czego zacząć rozszerzanie diety niemowlaka i boisz się, że zrobisz coś nie tak. W tym poradniku krok po kroku pokażę Ci, jak bezpiecznie przejść od samego mleka do pierwszych stałych posiłków. Dowiesz się, kiedy zacząć, co podać na początek i jak karmić malucha tak, żeby lubił jeść, a nie musiał.

Dlaczego rozszerzanie diety jest tak ważne – i kiedy w ogóle zacząć

Przez pierwsze miesiące życia mleko mamy lub mleko modyfikowane pokrywa niemal całe zapotrzebowanie niemowlęcia na składniki odżywcze. Około połowy pierwszego roku życia magazyny niektórych substancji, zwłaszcza żelaza, zaczynają się jednak wyczerpywać. Wtedy same karmienia piersią czy butelką już nie wystarczają. Rozszerzanie diety ma więc dwa zadania. Uzupełnia energię i składniki odżywcze oraz uczy dziecko gryzienia, żucia, połykania i akceptowania różnych smaków oraz konsystencji.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oraz Polskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (PTGHiŻD) zalecają, aby dążyć do wyłącznego karmienia piersią przez pierwsze około 6 miesięcy życia. W praktyce oznacza to, że do końca 6 miesiąca dziecku w zupełności wystarcza mleko, jeśli dobrze przybiera na wadze i rozwija się prawidłowo. Jednocześnie te same wytyczne mówią, że pokarmy uzupełniające można wprowadzić między 17. a 26. tygodniem życia, czyli mniej więcej od początku 5 do początku 7 miesiąca.

Ten szeroki przedział wynika z różnic indywidualnych. Jedno dziecko w 5 miesiącu z zainteresowaniem patrzy na Twój talerz, potrafi stabilnie siedzieć z podparciem i chwyta jedzenie do rączki. Inne dopiero w 7 miesiącu będzie gotowe na pierwsze łyżeczki purée. Najważniejsze jest połączenie aktualnych zaleceń z uważną obserwacją umiejętności Twojego malucha.

Wyłączne karmienie piersią lub odpowiednim mlekiem modyfikowanym do około 6 miesiąca życia jest najlepszym punktem startu. Rozszerzanie diety ma dziecko czegoś nauczyć, a nie szybko zastąpić mleko stałymi posiłkami.

Aktualne zalecenia WHO, ESPGHAN i PTGHiŻD – co realnie z nich wynika

W ostatnich latach zalecenia dotyczące żywienia niemowląt mocno się zmieniły. Kiedyś funkcjonowały sztywne kalendarze żywienia, dziś specjaliści odchodzą od sztywnych tabel na rzecz obserwacji gotowości dziecka i elastycznego podejścia. WHO, ESPGHAN oraz PTGHiŻD są zgodne w kilku istotnych punktach. Nie ma potrzeby przeciągania wyłącznego żywienia mlekiem poza 6 miesiąc u zdrowego niemowlęcia. Nie ma także dowodów, że późne wprowadzanie potencjalnych alergenów chroni przed alergią. Wręcz przeciwnie, wczesny, kontrolowany kontakt z jajkiem, orzeszkami czy rybą może zmniejszać ryzyko alergii.

W uproszczeniu możesz oprzeć się na takim schemacie czasowym:

Bez względu na dokładny dzień rozpoczęcia ważne jest, by nie zaczynać wcześniej niż po ukończeniu 4 miesiąca i nie później niż na początku 7 miesiąca. Zbyt wczesne wprowadzenie pokarmów stałych obciąża niedojrzały przewód pokarmowy. Zbyt późne może prowadzić do niedoborów żelaza oraz trudności w akceptacji nowych konsystencji i smaków.

Oznaki gotowości niemowlaka do rozszerzania diety

Wiek w miesiącach to za mało, aby podjąć decyzję. Przy rozszerzaniu diety najważniejsze są umiejętności rozwojowe. Żeby pierwszy posiłek był bezpieczny i miał sens, maluch powinien spełniać kilka warunków. Ciało musi być wystarczająco stabilne, aby mógł przełykać. Aparat ustno–twarzowy na tyle dojrzały, by zachować pokarm w buzi i go połknąć, zamiast automatycznie wypychać językiem.

Najczęściej wymienia się takie sygnały gotowości:

• dziecko stabilnie siedzi z podparciem na kolanach dorosłego lub w dobrze dopasowanym krzesełku, nie leci na boki jak „worek kartofli”,
• potrafi utrzymać głowę i kontrolować jej ruchy przez cały posiłek,
• zanika odruch wypychania wszystkiego z buzi językiem,
• wykazuje wyraźne zainteresowanie jedzeniem – patrzy na Twój talerz, sięga po jedzenie, otwiera buzię, gdy widzi łyżeczkę,
• sięga rękami po przedmioty przed sobą i trafia nimi do ust.

Jeśli maluch ma skończone 6 miesięcy, ale wciąż leży sztywno jak deseczka albo nie potrafi utrzymać głowy w pionie, rozszerzanie diety lepiej skonsultować z pediatrą lub fizjoterapeutą. Możesz wtedy zacząć od niewielkich ilości gładkich papek na kolanach dorosłego w możliwie pionowej pozycji, równolegle wspierając rozwój ruchowy.

Od czego zacząć rozszerzanie diety niemowlaka – pierwsze produkty

Obecne wytyczne są proste. Kolejność wprowadzania pokarmów uzupełniających nie ma większego znaczenia, o ile produkt jest bezpieczny dla niemowlęcia. Możesz zacząć od kaszki, warzyw, owoców, mięsa czy jajka. Mimo to wielu ekspertów i praktyków podkreśla, że rozsądnie jest rozpocząć od warzyw. Dzieci mają wrodzoną sympatię do smaku słodkiego. Warzywa, choć często także słodkawe, są zwykle delikatniejsze niż owoce. Dzięki temu łatwiej zbudujesz u dziecka neutralne nastawienie do smaków wytrawnych.

W pierwszych tygodniach rozszerzania diety możesz bazować na prostych, jednoskładnikowych posiłkach. Ugotowane na miękko warzywo, porcja kaszki bez cukru, kawałek dobrze ugotowanego mięsa dodany do zupy warzywnej. Nie musisz testować jednego produktu przez trzy dni. Wystarczy, że nowe składniki będziesz wprowadzać pojedynczo i bacznie obserwować reakcję skóry oraz brzucha.

Warzywa, owoce i kaszki – spokojny start

Dobry początek to produkty, które są łagodne dla przewodu pokarmowego i łatwe do przygotowania. Świetnie sprawdzą się warzywa korzeniowe i dyniowate. Z nich przygotujesz delikatne purée lub miękkie słupki do samodzielnego chwytania, jeśli wybierzesz metodę BLW. Możesz też sięgnąć po kaszki zbożowe, najlepiej bez dodatku cukru, na wodzie, mleku mamy lub mleku modyfikowanym.

Na start szczególnie praktyczne są:

• marchew, dynia, batat, ziemniak, cukinia, brokuł, kalafior,
• owoce po kilku dniach warzyw – jabłko, gruszka, morela, brzoskwinia, banan,
• kaszki ryżowe, jaglane, owsiane, a następnie kasza manna czy inne produkty zawierające gluten.

Glutenu nie trzeba już wprowadzać „na łyżeczkę” w ściśle określonym oknie czasowym. Aktualne badania pokazują, że czas wprowadzenia glutenu nie wpływa na ryzyko celiakii. Możesz po prostu zaproponować dziecku kaszę mannę, makaron czy pieczywo pszenne wtedy, gdy w naturalny sposób sięgasz po produkty zbożowe.

Produkty bogate w żelazo – mięso, ryby, jajka i rośliny strączkowe

Około 6 miesiąca życia kończą się zapasy żelaza zgromadzone jeszcze w ciąży. Żelazo staje się jednym z najważniejszych składników w diecie niemowlęcia. Jego źródłem jest przede wszystkim mięso, ryby, jajka oraz rośliny strączkowe. Wbrew obiegowym opiniom z mięsem, jajkiem ani rybą nie trzeba czekać do końca pierwszego roku. Możesz wprowadzić je już na początku rozszerzania diety, oczywiście w małych ilościach.

Warto sięgać po dobrze ugotowane:

• mięso drobiowe – indyk, kurczak, gęś, kaczka,
• czerwone mięso dobrej jakości – wołowina, jagnięcina, królik,
• tłuste ryby morskie – śledź, łosoś, szprot, halibut,
• jajka na twardo podawane w całości, bez rozdzielania białka i żółtka,
• rośliny strączkowe – soczewica, ciecierzyca, fasola, na początek w bardzo małych porcjach.

Najwygodniej jest dodać około 10 g dobrze ugotowanego mięsa do przecieru warzywnego raz dziennie, a pod koniec pierwszego roku zwiększyć tę ilość do około 20 g. Ryby możesz podawać raz w tygodniu, potem 1–2 razy tygodniowo. Unikaj jedynie ryb drapieżnych, w których kumulują się metale ciężkie, takich jak rekin, miecznik czy duży tuńczyk.

Jak podawać pierwsze posiłki – praktyka dnia codziennego

Najczęstsze pytania dotyczą nie tego co, ale jak i kiedy podawać. Czy najpierw mleko czy obiadek. Ile posiłków. Jak duża powinna być porcja. Dobra wiadomość jest taka, że na starcie zasady są proste. Twoim celem nie jest najedzenie dziecka do syta marchewką, tylko oswojenie z jedzeniem. Mleko wciąż pozostaje podstawą diety.

Na początku wystarczy, że zaproponujesz stały pokarm raz dziennie. Może to być drugie śniadanie albo obiad. Lepsze są pory, w których maluch jest wypoczęty i spokojny. Wieczorem dzieci często są zmęczone i marudne, co nie sprzyja poznawaniu nowych smaków. Porcje też nie muszą być duże. Kilka łyżeczek purée lub kilka małych kawałków to w pierwszych dniach naprawdę dużo.

Mleko a pokarmy uzupełniające – jaka kolejność

Na starcie rozszerzania diety najpierw karmisz mlekiem, a dopiero potem proponujesz stały posiłek. Chodzi o to, żeby dziecko próbowało na spokojnie, a nie „rzucało się” na jedzenie z głodu albo od razu zastępowało karmienie piersią kaszą. Dzięki temu mleko nadal zaspokaja większość potrzeb żywieniowych, a jedzenie jest dodatkiem.

W praktyce możesz działać tak. Karmisz piersią lub butelką. Po około 30–60 minutach sadzasz dziecko do krzesełka albo na swoje kolana i podajesz małą porcję warzyw, kaszki czy innego posiłku. Z czasem, gdy maluch zacznie zjadać większe ilości, możesz stopniowo wydłużać odstęp między mlekiem a stałym posiłkiem. W drugim półroczu życia udział energii z mleka naturalnie spada do około 50–70 procent, a resztę dostarczają pokarmy uzupełniające.

Jeśli z dnia na dzień zamienisz całe karmienie piersią na kaszkę, może to być pierwszy krok do szybkiego odstawienia od piersi lub butelki. Dużo lepiej sprawdza się stopniowe zwiększanie udziału jedzenia, bez gwałownych rewolucji w rytmie dnia.

Konsystencja i wielkość porcji na początku

Wbrew legendom nie ma obowiązku zaczynania od idealnie gładkich papek. Najważniejsze, aby konsystencja była dostosowana do aktualnych umiejętności dziecka. Jeśli maluch dopiero uczy się przełykać, delikatne purée będzie dla niego łatwiejsze niż danie z grudkami. Jeżeli dobrze siedzi, chwyta jedzenie do rączki i wkłada je do buzi, możesz od początku proponować miękkie kawałki w stylu BLW.

Na początek sprawdza się zasada „testu ściskania”. Kawałek jedzenia nadaje się dla niemowlaka, jeśli z łatwością zmiażdżysz go między kciukiem a palcem wskazującym. Tak przygotujesz większość warzyw, miękkie owoce, dobrze ugotowany makaron czy kawałki mięsa. Porcja startowa może wyglądać tak:

• 2–3 łyżeczki purée warzywnego lub kaszki podane łyżeczką,
• kilka słupków warzyw i kawałek miękkiego owocu w BLW,
• mała łyżka zupy krem dodana do dotychczasowego rytmu karmień.

W kolejnych dniach obserwuj malucha. Jeśli je chętnie, naturalnie zwiększaj ilość jedzenia. Jeżeli odwraca głowę, zaciska usta albo płacze, nic na siłę. Lepsza jest przerwa i kolejna próba innego dnia niż „dokarmianie” pod presją.

Metoda karmienia – łyżeczka czy BLW

Wokół sposobu karmienia narosło sporo emocji. Jedni uważają, że tylko BLW jest prawidłowe. Inni boją się kawałków i sto procent posiłków miksują na gładko. Prawda leży bliżej środka. Nie ma jednej jedynej słusznej metody. Możesz korzystać z karmienia łyżeczką i jednocześnie proponować dziecku miękkie kawałki do samodzielnego chwytania. Najistotniejsze jest to, by maluch miał kontakt z różnymi konsystencjami i mógł stopniowo przejmować kontrolę nad jedzeniem.

Decydując się na daną metodę, zwróć uwagę na bezpieczeństwo. Dziecko zawsze powinno siedzieć w pozycji możliwie pionowej, z dobrze podpartymi stopami i bez odchylania głowy do tyłu. Nigdy nie karm w pozycji leżącej czy półleżącej, na przykład w bujaczku, bo zwiększa to ryzyko zadławienia.

Tradycyjne karmienie łyżeczką – jak robić to mądrze

Karmienie łyżeczką jest dobre, jeśli wykorzystasz je jako etap przejściowy, a nie jedyną formę podawania posiłków aż do drugiego roku życia. Zadbaj o to, by łyżeczka była płaska, mała i dość twarda. Chodzi o to, żeby dziecko uczyło się samodzielnie ściągać z niej pokarm, zamiast żebyś wycierała mu zawartość o górną wargę. Nie wkładaj łyżeczki głęboko do buzi. Dotknij czubkiem do ust i pozwól maluchowi zdecydować, czy chce ją wziąć.

Jeśli karmisz łyżeczką, nie zamykaj dziecka tylko w świecie gładkich papek. Z czasem zacznij mniej dokładnie blendować. Rozgniataj warzywa widelcem. Dodawaj drobne grudki ugotowanego ryżu czy kaszy. Różne konsystencje wspierają rozwój mięśni odpowiedzialnych za żucie i późniejszą mowę. Unikaj karmienia „na siłę”. Kiedy dziecko odwraca głowę, zaciska usta i wyraźnie sygnalizuje koniec, uszanuj to.

Warto również pozwalać dziecku trzymać w ręce własną łyżeczkę albo kawałek warzywa. Nawet jeśli połowa posiłku wyląduje na podłodze, ta nauka samodzielności zaprocentuje w kolejnych miesiącach. Możesz jednocześnie delikatnie podawać część porcji łyżeczką, a resztę pozostawić do eksperymentów w małych rączkach.

Metoda BLW „Bobas lubi wybór” – na czym naprawdę polega

BLW, czyli Baby Led Weaning, w polskiej wersji „Bobas Lubi Wybór”, polega na tym, że to dziecko od początku samodzielnie sięga po jedzenie i decyduje, ile zje. Omijasz etap karmienia papkami z łyżeczki lub traktujesz go wyłącznie jako dodatek. Na talerzu malucha układasz kilka miękkich produktów pociętych w takie kawałki, które łatwo chwycić rączką i zmiażdżyć dziąsłami.

BLW wymaga spełnienia pewnych warunków. Dziecko musi samodzielnie siedzieć z podparciem, potrafić chwytać jedzenie i wkładać je do buzi. Konieczne jest dobre przygotowanie miejsca. Krzesełko powinno być stabilne, z podnóżkiem. Stół dosunięty tak, by dziecko widziało talerze dorosłych. Ogromnym plusem BLW jest to, że maluch od początku je wspólnie z rodziną to samo, co reszta, z drobnymi modyfikacjami.

BLW nie polega na tym, że dziecko „bawi się jedzeniem i nic nie je”. To sposób karmienia, który uczy samodzielności, koordynacji ręka–oko oraz rozpoznawania sygnałów głodu i sytości.

W BLW ważne jest przygotowanie jedzenia. Wszystkie kawałki powinny być odpowiednio miękkie, pozbawione ości, pestek i twardych elementów. Z menu wypadają na jakiś czas na przykład surowa marchew w grubych słupkach, całe winogrona czy orzechy. Musisz też zaakceptować bałagan. Rozszerzanie diety metodą BLW oznacza dużo jedzenia na podłodze, ubraniach i krzesełku, zwłaszcza na początku. To naturalny element nauki.

Bezpieczne i niebezpieczne produkty w diecie niemowlaka

Nie wszystkie produkty spożywcze, które jadasz Ty, nadają się od razu dla niemowlaka. Część jest zbyt twarda i może powodować zadławienie. Inne zawierają substancje, które są po prostu niebezpieczne dla tak małego dziecka. Są też składniki, z którymi warto się wstrzymać ze względu na ryzyko nadwagi, nadciśnienia czy próchnicy.

Ogólna zasada jest prosta. Stawiaj na produkty jak najmniej przetworzone, w naturalnej postaci. Gotuj, duś, piecz bez panierki i dużych ilości tłuszczu. Unikaj smażenia na głębokim oleju, żywności typu fast food, słodyczy i słonych przekąsek. Dobrze przygotowane dania z rodzinnego garnka zwykle nadają się dla niemowlaka po niewielkich zmianach.

Czego nie podawać niemowlakowi w pierwszym roku życia

Jest kilka grup produktów, których eksperci żywienia dzieci są zgodni. Nie powinny znaleźć się w diecie niemowlęcia. Część z nich jest niebezpieczna mikrobiologicznie. Inne mają zbyt dużą zawartość soli, cukru lub szkodliwych związków. Unikanie ich w pierwszych latach życia dziecka to realna inwestycja w zdrowie.

Do produktów zakazanych lub mocno ograniczanych należą:

• surowe mięsa, ryby i jajka,
• miód – ze względu na ryzyko botulizmu niemowlęcego,
• mleko krowie, kozie i owcze jako napój przed ukończeniem 1 roku,
• mleko niepasteryzowane i sery z takiego mleka,
• napój ryżowy z powodu możliwej zawartości arsenu,
• grzyby leśne,
• wędliny, parówki, kiełbasy i inne wysokoprzetworzone mięsa,
• słodycze, słone przekąski, słodzone jogurty, serki deserowe,
• produkty twarde i „śliskie”, mogące spowodować zadławienie, czyli całe orzechy, całe winogrona, oliwki, twarde landrynki.

Warto zwrócić też uwagę na soki. Nawet te stuprocentowe nie są niezbędne w diecie niemowlaka. Specjaliści zalecają, aby w pierwszym roku życia dziecko piło głównie wodę. Jeśli już podajesz sok, niech będzie to niewielka porcja do posiłku, a nie napój „do popijania przez cały dzień”.

Sól, cukier, przyprawy i napoje – na co uważać

Sól i cukier w diecie niemowlęcia są po prostu zbędne. Zbyt duże ilości sodu mogą sprzyjać rozwojowi nadciśnienia w dorosłości. Nadmiar cukru zwiększa ryzyko próchnicy i buduje złe nawyki, które ciężko potem zmienić. Nie dodawaj do potraw niemowlęcia soli ani cukru, nie dosładzaj kaszek, herbatek, jogurtów. Jeśli gotujesz jedno danie dla całej rodziny, dosól swoją porcję dopiero na talerzu.

Przyprawy to zupełnie inna historia. Zioła i łagodne przyprawy możesz wprowadzać od początku rozszerzania diety. Pietruszka, koperek, majeranek, tymianek, bazylia, cynamon czy odrobina łagodnej papryki nadają daniom charakter i uczą dziecko różnorodności smaków. Unikaj natomiast bardzo ostrych przypraw, dużych ilości pieprzu, pikantnych mieszanek i gotowych kostek rosołowych pełnych soli oraz wzmacniaczy smaku.

Co do napojów, wybór jest prosty. Podstawowym napojem po wprowadzeniu stałych posiłków powinna być woda, najlepiej niskozmineralizowana. Możesz podawać ją z kubeczka otwartego lub przez rurkę. Herbatki ziołowe, szczególnie z kopru włoskiego, nie są zalecane do rutynowego podawania. Soki owocowe i mleko krowie w roli napoju lepiej odłożyć na czas po pierwszych urodzinach.

Organizacja rozszerzania diety w domu

Nawet najlepiej dobrane produkty nie wystarczą, jeśli rozszerzanie diety będzie wiązało się z napięciem i presją. Atmosfera przy stole i rola rodzica są równie ważne, jak zawartość talerza. To od Twojego podejścia w dużej mierze zależy, czy dziecko zbuduje z jedzeniem dobre skojarzenia. Nie chodzi o to, by maluch jadł „idealnie”, tylko o to, by jedzenie było czymś naturalnym i przyjemnym.

Warto od początku traktować posiłek jako wspólne wydarzenie. Usiądź przy stole razem z dzieckiem, choćby na kilkanaście minut. Połóż przed nim talerzyk, nawet jeśli na razie większa część jedzenia trafi na podłogę. Patrząc na Twój talerz i Twoje zachowanie, dziecko uczy się, jak wygląda normalne jedzenie. Zobaczy, że dorośli jedzą warzywa, ryby, kasze, a nie tylko jogurt i biszkopta „dla dziecka”.

Ile posiłków i jak je układać w ciągu dnia

Liczba posiłków powinna rosnąć stopniowo. Nie musisz od razu planować pięciu stałych dań dziennie. Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami w drugim półroczu życia można przyjąć prosty schemat ilości.

Wygląda to mniej więcej tak:

• 6–8 miesięcy – 2–3 posiłki uzupełniające dziennie, obok karmień mlekiem,
• 9–24 miesiące – 3–4 posiłki uzupełniające plus 1–2 drobne przekąski, jeśli dziecko ich potrzebuje.

Posiłek uzupełniający to każda sytuacja, gdy proponujesz dziecku stały pokarm. Nawet jeśli maluch zje tylko kilka łyżeczek, to nadal liczy się jako pełnoprawny posiłek. Staraj się układać dzień tak, by między jedzeniem a mlekiem była chwila przerwy. Unikaj nieustannego „podjadania” małych ilości przez cały dzień. Łatwiej wtedy wychwycić sygnały głodu i sytości i lepiej obserwować reakcje na nowe pokarmy.

Rola rodzica przy stole – kto o czym decyduje

Dobra zasada, która bardzo pomaga przy rozszerzaniu diety, to tak zwany podział odpowiedzialności. Rodzic decyduje, co, kiedy i w jakiej formie podaje. Dziecko decyduje, czy w ogóle zje i ile zje. Jeśli będziesz konsekwentnie się jej trzymać, zmniejszysz ryzyko walk o jedzenie, karmienia „na siłę” i wychowania niejadka.

Zadbaj o to, by:

• nie gonić dziecka z łyżeczką po domu,
• nie włączać bajek „żeby coś zjadło”,
• nie obiecywać nagród za zjedzoną porcję,
• nie komentować przy dziecku, że „słabo je”, „znowu nic nie zjadło”.

Jeśli masz wątpliwości, czy dziecko przyjmuje wystarczającą ilość jedzenia, kontroluj regularnie przyrosty masy ciała i konsultuj się z pediatrą. Krótkie spowolnienie tempa tycia w okresie intensywnej nauki jedzenia jest często normalne. Problemem jest dopiero długotrwały, wyraźny brak przyrostów połączony z innymi niepokojącymi objawami.

Co warto zapamietać?:

• Rozszerzanie diety zaczyna się między 17.–26. tygodniem (najczęściej ok. 6. miesiąca), nigdy przed ukończeniem 4. i nie później niż na początku 7. miesiąca; mleko (mamy lub modyfikowane) pozostaje podstawą żywienia do końca 1. roku.
• Gotowość do rozszerzania diety ocenia się po umiejętnościach: stabilne siedzenie z podparciem, kontrola głowy, zanik odruchu wypychania językiem, sięganie po jedzenie i wkładanie do ust, wyraźne zainteresowanie posiłkami.
• Pierwsze posiłki: jednoskładnikowe warzywa, potem owoce, kaszki bez cukru, a od początku można wprowadzać produkty bogate w żelazo (mięso, ryby, jajka, strączki); gluten nie wymaga specjalnego „okna” – wprowadza się go naturalnie wraz z produktami zbożowymi.
• Na starcie najpierw podaje się mleko, po 30–60 minutach małą porcję stałego pokarmu (kilka łyżeczek lub miękkie kawałki); w wieku 6–8 miesięcy zaleca się 2–3 posiłki uzupełniające dziennie, od 9. miesiąca 3–4 posiłki + 1–2 przekąski.
• Bezwarunkowo unika się: surowych jaj, mięsa i ryb, miodu, mleka krowiego jako napoju przed 1. rokiem, mleka i serów niepasteryzowanych, napoju ryżowego, grzybów leśnych, wędlin i słodyczy, słonych przekąsek oraz produktów twardych/śliskich (całe orzechy, winogrona itp.); nie dodaje się soli ani cukru, podstawowym napojem jest woda.